Arhivske naslovnice časopisa Noigandres (br. 1–4, 1952–1958) i stranice iz “Poetamenos” Augusta de Kampusa, iz zbirke Archivo Lafuente (Santander)

konkretna poezija: proizvod kritičke evolucije formi. polazeći od pretpostavke da je istorijski ciklus stiha (kao formalno-ritmičke celine) zatvoren, konkretna poezija započinje osvešćivanjem grafičkog prostora kao strukturnog činioca. kvalifikovani prostor: prostorno-vremenska struktura umesto pukog linearno-temporalnog razvoja. otuda značaj pojma ideograma, bilo u njegovom opštem smislu prostorne ili vizuelne sintakse, bilo u njegovom posebnom smislu (fenolosa/paund) kao metode kompozicije zasnovane na neposrednom, analoškom, a ne logičko-diskurzivnom suprotstavljanju elemenata. „treba da se naš intelekt navikne da razume sintetičko-ideogramski umesto analitičko-diskurzivno“ (gijom apoliner). sergej ejzenštajn: ideogram i montaža.

preteče: malarme (bacanje kocke, 1897): prvi kvalitativni skok: „prizmatično prelamanje ideje“; prostor („beline“) i tipografska sredstva kao supstantivni elementi kompozicije. paund (kantos): ideogramski metod. džojs (uliks i fineganovo bdenje): reč-ideogram; organsko prožimanje vremena i prostora. kamings: atomizacija reči, fizionomska tipografija; ekspresionistički naglasak na prostoru. apoliner (kaligrami): vizija pre nego praksa. futurizam, dadaizam: doprinosi razvoju problema. u brazilu: osvald de andrade (1890–1954): „u pilulama, minutama poezije“. žoao kabral de melo neto (rođen 1920 — inženjer i psihologija kompozicije i anti-oda): direktan govor, ekonomija i funkcionalna arhitektura stiha.

konkretna poezija: napetost reči-stvari u prostoru-vremenu. dinamička struktura: mnoštvo istovremenih pokreta. tako i u muzici — koja je po definiciji umetnost vremena — prostor interveniše (vebern i njegovi sledbenici: bulez i štokhauzen; konkretna i elektronska muzika); u vizuelnim umetnostima — prostornim po definiciji — interveniše vreme (mondrijan i njegova serija bugi-vugi; maks bil; albers i perceptivna ambivalencija; konkretna umetnost uopšte).

ideogram: apel na neverbalnu komunikaciju. konkretna pesma komunicira sopstvenu strukturu: struktura-sadržaj. konkretna pesma je predmet po sebi i za sebe, a ne tumač spoljašnjih objekata i/ili manje ili više subjektivnih osećanja. njen materijal je reč (zvuk, vizuelni oblik, semantički naboj). njen problem: problem funkcija–odnosa tog materijala. faktori blizine i sličnosti, geštalt-psihologija. ritam: relacijska sila. konkretna pesma, koristeći fonetski sistem (cifre) i analošku sintaksu, stvara specifično jezičko područje — „verbovokovizuelno“ — koje deli prednosti neverbalne komunikacije, a da ne napušta potencijale reči. sa konkretnom pesmom nastaje fenomen metakomunikacije: podudarnost i istovremenost verbalne i neverbalne komunikacije; samo — treba naglasiti — radi se o komunikaciji formi, strukture-sadržaja, a ne o uobičajenom prenošenju poruke. konkretna poezija teži najmanjem zajedničkom imenitelju jezika. otuda njena sklonost ka imenicama i glagolima. „konkretna materijalnost govora“ (sapir). otuda i njen afinitet sa takozvanim izolaciskim jezicima (kineski): „što kineski jezik ima manje spoljašnje gramatike, to više unutrašnje gramatike u sebi nosi“ (humbolt preko kasirera). kineski pruža primer čiste relacijske sintakse zasnovane isključivo na redosledu reči (vidi fenoloza, sapir i kasirer).

sukob sadržaj-forma koji teži identifikaciji nazivamo izomorfizmom. paralelno sa izomorfizmom sadržaj-forme postoji i prostorno-vremenski izomorfizam koji proizvodi kretanje. u prvom trenutku pragmatike konkretne poezije, izomorfizam teži fizionomiji, odnosno kretanju koje imitira prirodni izgled (pokret); organska forma i fenomenologija kompozicije preovlađuju. u razvijenijoj fazi, izomorfizam teži da se razreši u čisto strukturno kretanje (kretanje u pravom smislu); u toj fazi preovlađuju geometrijska forma i matematika kompozicije (čulni racionalizam).

odričući se borbe za „apsolutno“, konkretna poezija ostaje u magnetnom polju trajne relativnosti. hronomikro-metrija slučaja. kontrola. kibernetika. pesma kao mehanizam koji se sam reguliše: povratna sprega. brža komunikacija (uz implicirane probleme funkcionalnosti i strukture) daje pesmi pozitivnu vrednost i usmerava njen nastanak.

konkretna poezija: potpuna odgovornost pred jezikom. suštinski realizam. protiv poezije ekspresije, subjektivne i hedonističke. stvarati precizne probleme i rešavati ih u terminima čulnog jezika. opšta umetnost reči. pesma-proizvod: upotrebljiv predmet.

–

1958
(iz časopisa Noigandres 4)

–

Napomena: originalni tekst je štampan bez velikih slova. „Pilot-plan za konkretnu poeziju“ predstavlja sintezu teorijskih tekstova grupe Noigandres iz perioda 1950–1958. Kritički tekstovi i manifesti Augusta de Kampusa, Desija Pinjatrija i Harolda de Kampusa objavljeni su u zbirci Teoria da Poesia Concreta, Textos Críticos e Manifestos 1950–1960, São Paulo, Edições Invenção, 1965.

–
Preveo sa engleskog Stevan Bradić

Grupa Noigandres bila je jezgro brazilske konkretne poezije, osnovano u Sao Paulu 1952. godine oko istoimenog časopisa. Osnivači su bili Augusto de Kampus, Haroldo de Kampus i Desio Pinjatari, a kasnije im se pridružuju Ronaldo Azeredo i Žoze Lino Grinevald.  Naziv su preuzeli od zagonetne reči “noigandres” iz poezije provansalskog trubadura Arnauta Danijela, koju je u modernističku orbitu uveo Ezra Paund. Grupa nastaje iz spoja visokog modernizma, avangarde, prevodilačke kulture i interesovanja za materijalnost jezika.

Njihov časopis Noigandres pokrenut je 1952, a ključni rani trenutak je Augustova serija pesama Poetamenos, nastala 1951–1953 i objavljena u tom kontekstu kao jedan od prvih primera brazilske konkretne poezije. Pokret se javno profilisao kroz Prvu nacionalnu izložbu konkretne umetnosti, otvorenu u Muzeju moderne umetnosti u Sao Paulu u decembru 1956, a zatim prenetu u Rio de Žaneiro u februaru 1957. Na njoj se poezija pojavljuje zajedno sa konkretnim slikarstvom i dizajnom, što je presudno: pesma više nije samo tekst za čitanje, nego vizuelno-verbalni objekt. Njihov najpoznatiji teorijski tekst je „Plano-pilôto para poesia concreta“ / „Pilot-plan za konkretnu poeziju“, objavljen u Noigandres br. 4, 1958. Poslednji broj časopisa Noigandres izašao je 1962, nakon čega se krug pregrupisao oko časopisa Invenção.

Iz današnje perspektive, grupa Noigandres više se ne posmatra samo kao istorijska avangarda, već kao prethodnica savremene medijske kulture. Njihova ideja pesme kao vizuelno-prostornog i materijalnog sklopa danas se čita u kontinuitetu sa digitalnom kulturom — od tipografskih eksperimenata do poezije koda i interaktivnih tekstova. Ono što je kod njih bilo radikalno (raspad linearnog čitanja, primat rasporeda i forme) danas je gotovo podrazumevano u okruženju ekrana.